SeaTrade & Transport

در يك صبح شرجي پاييز سال 1947، مردم در ونيز و فلوريدا از مرگ هزاران ماهي در ساحل مطلع شدند و سوزش گاز خفه كننده اي را در هوا احساس كردند عده اي فكر مي كردند كه گاز اعصاب پخش شده يا انفجار شيميايي رخ داده است اما بزودي دانشمندان دريافتند كه علت اين امر چيزي نيست جز كشند قرمز.
به گزارش مانا ،اگر چه اين اولين مدرك علمي و مستند از اين فاجعه در سواحل خليج فلوريدا بود، گزارشهايي در گذشته در طول قرن 19 وجود دارد كه امر مشابهي را گزارش كرده اند پديده کشند قرمز که از چندي پيش (تقریبا مهر ماه 1387) در آبهاي خليج فارس شدت بيشتري به خود گرفت، موجب عدم نفوذ هوا و بخصوص اکسيژن در لايه هاي عميق تر آب مي شود اکسيژن محيط را براي رشد و زندگي آبزيان گرفته و زمينه هاي مرگ آنها را فراهم مي کند.
كشند قرمز در سراسر جهان رخ مي دهد ، و بطور موثر منابع شيلات را در كشورهاي نظير اسكانديناوي، ژاپن، كارائيب، اقيانوس آرام جنوبي و آبهاي آمريكاي شمالي و حتي ايران نابود كرده يا مشكلاتي براي آنها بوجود آورده است. همانطور كه احتمالا خوانده ايد يا شنيده ايد و حتي ديده ايد صدها وال و دلفين و... در آبهاي امريكاي شمالي، خليج فارس و ...تلف شده اند.
كشند قرمز نام پديده اي است كه به شكل صحيح تر بعنوان يك رشد يا شكوفايي جلبكي شناخته مي شود كه جلبكها رشد كرده و تجمعي را در جريان هاي آبي ايجاد مي كنند( در واقع نوع خاصي از فيتوپلانكتون ها رشد انفجاري پيدا مي كنند و اين پديده را بوجود مي آورند).
اين جلبكها، بويژه فيتوپلانكتون ها ، آغازيان تك سلولي هستند كه ارگانيزمي مشابه گياه دارند و مي توانند بصورت انبوه رشد كنند، و گاهي دنباله هاي آنها در نزديكي سطح آبها قابل مشاهده است.
انواع مشخصي از فيتوپلانكتون ها، مانند Dinoflagellate ، داراي رنگدانه هاي فتوسنتزي كه از لحاظ رنگي از سبز به قهوه اي و قرمز متفاوت است، مي باشند. سلول هاي فيتوپلانكتون كه باعث ايجاد كشند قرمز مي شوند شامل رنگدانه هايي براي جذب نور خورشيد مورد نياز براي تغذيه سلول ، رشد و توليد مثل هستند. اين رنگدانه ها هنگامي كه بصورت ميليوني در يك نقطه جمع شوند رنگ قرمزي را بوجود مي آورند اگر به يكي از اين سلولها در زير ميكروسكوپ نظري بياندازيم ممكن است رنگ طلايي تيره داشته باشد.
بعضي از dinoflagellate ها همچنين به علت وجود واكنشهاي شيميايي موجود در سلول خود نور بازتاب مي كنند كه منجر به نوراني بودن امواج اقيانوس و جاي پاها در كنار ساحل در شب مي شود. رنگ اين جلبكها بستگي به نوع پلانكتون و ديگر عوامل نظير شدت نور و زاويه تابش خورشيد بر آب دارد.
وقتي كه جلبكها بصورت انبوه ظاهر مي شوند، بنه ظر مي رسد آب تغيير رنگ داده و تيره مي شود كه اين تغيير رنگ ممكن است از ارغواني تا صورتي متمايز باشد. همه جلبكها به اندازه كافي انبوه نيستند كه منجر به تغيير رنگ آب شوند، همچنين همه تغيير رنگ آبها مرتبط با رشد انفجاري جلبكهاي قرمز نيست به علاوه كشند قرمز به طور كلي مرتبط به حركات جزر و مدي(كشندي) آب نيست، بنابراين دانشمندان ترجيح مي دهند از واژه شكوفايي جلبكي (Algae Bloom) استفاده كنند.
بعضي از كشندهاي قرمز موجب، توليد سم طبيعي، تقليل اكسيژن نامحلول يا ديگر اثرات مضر و آسيب رسان مي شوند و عموماً بعنوان شكوفايي جلبكهاي مضر (Harmful Algae Bloom) تعريف مي شوند.
اثرات آشكار كشند قرمز، مرگ و مير انواع ماهيان، پرندگان دريايي و ساحلي، پستانداران دريايي و ديگر موجودات زنده است اين سموم علاوه بر مرگ آبزيان، گاهي ناراحتي هايي براي مردم ساكن در ساحل ايجاد مي كنند.
بطور مثال در مورد كشند قرمز در فلوريدا ، علت مرگ و مير، آزاد سازي نوعي سم قوي موثر بر اعصاب كه Brevetoxin ناميده مي شود بود كه بطور طبيعي بوسيله جلبكهاي دريايي Karenia brevis توليد مي شوند.( در ابتدا نام اين جلبك دريايي Gymnodinium breve بوده است اما بعلت تلاشهاي فراوان دكتر Karen Steidinger در زمينه مطالعه و كنترل اين پديده به اين نام تغيير داده شد.)
کشند قرمز که از سال 1369 تاکنون در آبهای جنوبی ایران رخ نداده بود از هفتمین روز مهر ماه 1387 بر اثر تکثیر و شکوفایی سریع "فیتوپلانکتونی" از جنس Cochlokinium که یک " دینوفلاژله پلانکتونی " و دارای " کلروپلاست "های زرد، سبز تا قهوه ای است و به رنگ قهوه‌ای متمایل به قرمز آشکار می‌شود در آبهای اين منطقه مشاهده شد.
هنگامي كه كشند قرمز به ساحل نزديك مي شود اثرات ظاهري آن مشخص مي شود كه عبارتند از مرگ ماهيان، سوختن چشمها و بيني هاي حساس و سرفه هاي خشك. وقتي كه اين شكوفايي بسيار شديد باشد ، ماهيان بعلت اثرات سم عصبي توليد شده توسط كشند قرمز كه از طريق آبششها به بدنشان وارد شده است، به سرعت مي ميرند.
به علت مرگ سريع ماهيان، اين سموم فرصتي براي ذخيره شدن در بافتهاي آنها پيدا نمي كنند اما ماهياني كه در معرض تجمعات كمتر اين جلبكها و سم حاصل از آنها قرار مي گيرند ممكن است اين سم در بافتهايشان نفوذ و در آنها ذخيره شود شواهد و مدارك جديد از تحقيقات اخير عنوان مي كند كه مرگ دلفين ها ممكن است به علت تغذيه از همين ماهيان آلوده كه مقداري سم با خود دارند رخ داده باشد.
تجمع انبوه كشند قرمز به علت اينكه منجر به مرگ و مير و آلودگي ماهيان كه قسمتي از زنجيره غذايي انساني را تشكيل مي دهند مي شود مي تواند سلامت عمومي را تهديد كند صدفهاي خوراكي به علت اينكه مستعد ذخيره ميزان زيادي از اين سم در بدن خود هستند مي توانند خطرات بيشتري براي انسان داشته باشند.
به علت اثرات اقتصادي و بهداشتي كشند قرمز اين مسئله امروزه مورد توجه بيشتري قرار گرفته است و تلاش هاي بيشتري براي كنترل اين پديده صورت مي گيرد البته اين كنترل را تنها مي توان در محل هاي محدود همانند حوضچه ها و درياچه هاي پرورش ماهي اعمال كرد با اين وجود دانشمندان به سختي در حال كار بر روي اين پديده هستند تا شيوه هاي جديد و موثري براي كنترل آن بيابند.
اين سلول هاي كشند قرمز بعد از اينكه شرايط بيولوژيك ( ارگانيزم) شيميايي ( طبيعت يا مواد غذايي وارد شده به آب بعلت فعاليتهاي انساني) و فيزيكي ( تجمع و نحوه جابجايي) براي آنها مهيا شد اقدام به گسترش خود كرده و شايد چند صد كيلومتر مربع را فرا بگيرند.
مسئله اي كه بايد مد نظر قرار گيرد اين است كه وظيفه ما مشخص كردن عملكرد طبيعي كشند قرمز است و تلاشهايمان جهت كاهش اثرات منفي آن بر روي انسان نبايد منجر به صدمات اكولوژيكي بيشتر شود.

•واژه يا اصطلاح كشند قرمز
كشند قرمز يك واژه مصطلح است كه استفاده آن به ماهيت پديده اي كه بعنوان يك شكوفايي جلبكي مضر(رشد انفجاري جلبكهاي مضر= Harmful Algae Bloom) شناخته مي شود، بكار مي رود. اصطلاح كشند قرمز به دلايل زير به مرور توسط محققان مستعمل شده است:
1-كشند قرمز ضرورتاً قرمز نيست و بسياري از آنها هيچگاه رنگي ندارند.
2-آنها هيچ ربطي به تغييرات جزر و مدي ندارند.
3-طيف گسترده اي از انواع جلبكها داراي شكوفايي هستند كه گاهي بيشتر از ميزان استاندارد است.
بهتر است كه براي درست تر بودن اين نامگذاري انواع مضر با نام شكوفايي جلبكهاي مضر HAB) =Harmful Algae Bloom) و انواع غير مضر را به شكل ساده شكوفايي جلبكي Algal bloom) )بناميم.
اصطلاح كشند قرمز( Red Tide )بيشتر در آمريكا و به منظور توضيح يك نوع خاص از شكوفايي جلبكي كه در شرق خليج مكزيك فراوان است بكار مي رود و كشند قرمز فلوريدا خوانده مي شود. اين نوع از شكوفايي بوسيله نوع خاصي از Dinoflagellate كه با نام Karenia brevis شناخته مي شوند ايجاد مي شود و اين پديده تقريباً بطور ساليانه در آبهاي فلوريدا رخ مي دهد اين موجودات زنده در طول رشد مي تواند دهها ميليون سلول در هر ليتر آب دريا ايجاد كرده و اغلب رنگ آب را بشكل قرمز متمايل به قهوه اي تيره تغيير دهند.
همچنين اصطلاح كشند قرمز عموماً در مورد رشد انفجاري جلبكهاي مضر در سواحل شمال شرقي ايلات متحده آمريكا بويژه در خليج Maine مورد استفاده قرار مي گيرد. اين نوع از شكوفايي توسط نوع ديگري از Dinoflagellate ها بنام Alexandrium ايجاد مي شود. اين موجودات زنده تازه روييده صدمات شديدي را به شيلات در اين آبها وارد مي سازند كه به علت توليد سم، باعث آودگي نرم تنان در آبهايي كه تحت تاثير اين جلبكها قرار گرفته اند مي شود كه تهديدي براي مسموميت انسانها در اثر استفاده از اين آبزيان است در ایران نیز این پدیده بعلت ترجمه اصطلاح از متون انگلیسی کشند قرمز نام گرفته است.

•علل بوجود آمدن كشند قرمز
كشند قرمز در اثر افزايش مواد غذايي مورد نياز جلبكها، كه معمولا از طريق شسته شدن مزارع و آوردن مواد غذايي به آبها و دفع فاضلاب به دریا رخ مي دهد و موجب رشد ناگهاني و انبوه جلبكها مي شود. رخ دادن اين پديده در بعضي از محل ها به علل طبيعي است ولي در بعضي از بخش هاي جهان فراواني و شدت رشد اين جلبكها مربوط به افزايش مواد مغذي در اثر فعاليتهاي انساني است. در ديگر مناطق، اين پديده بصورت فصلي و به علت موقعيت يا شرايط بهتر ساحلي كه يك نتيجه طبيعي از جابجايي يا تغيير مسير جريان هاي اقيانوسي است رخ مي دهد.
رشد فيتوپلانكتون هاي دريايي بطور كلي بوسيله نيترات و فسفات موجود كه به وفور در رسوبات شسته شده از زمينهاي كشاورزي و مناطق حاصلخيز ساحلي يافت مي شود، تحت تاثير قرار مي گيرد.
آلودگي آبهاي ساحلي در نتيجه اعمال انساني و افزايش منظم دماي آب درياها بعنوان عامل كمك كننده اي در ايجاد كشند قرمز است. ديگر عامل ها همانند ذرات غني آهن نفوذ كرده از مناطق بياباني مانند صحراي بزرگ(بزرگترين بيابان جهان واقع در شمال آفريقا) نقش مهمي در ايجاد كشند قرمز بازي مي كنند. بعضي از اين جلبكهاي انبوه در سواحل اقيانوس آرام به وقوع تغييرات عمده جوي مانند El Nino (پديده جوي كه هر 3 الي 5 سال يك بار رخ مي دهد و در آن مسير باد در آبهاي اقيانوسي و اقيانوس آرام تغيير كرده و بطور غير معمولي گرم مي شود كه باعث تاثير گذاشتن بر آب و هواي جهان مي شود) كمك مي كنند.
با اين حال هنوز مشخص نيست عامل اوليه ظهور اين شكوفه ها و نقش انسان و عامل هاي طبيعي در شكل گيري اين پديده چيست. همچنين مورد شك است كه آيا افزايش حاضر در فراواني و شدت شكوفايي جلبكها در بخش هاي مختلف جهان واقعا افزايش اين پديده است يا اينكه مربوط به افزايش تلاش براي مشاهده و پيشرفت انواع شيوه هاي شناسايي است.

•نكات قابل توجه
-هيچ مرگ انساني مرتبط با كشند قرمز گزارش نشده است، اما مردم ممكن است سوزش و ناراحتي تنفسي را (سرفه، عطسه، ريزش اشك از چشم) هنگاميكه كشند قرمز سواحل را فرا گرفته است و باد ذرات سمي دفع شده از آنها را به ساحل مي آورد، تجربه كنند.
- شنا كردن هيچ اشكالي ندارد اما سوزش و سوختگي پوست در بعضي از قسمتها كه تراكم كشند قرمز بسيار بالاست ممكن است بوجود آيد.
-مدت دوام اين پديده بستگي به عوامل زيادي از جمله مواد غذايي موجود و نور خورشيد ، دماي آب، تغيير در باد و رقابت با ديگر انواع و تغذيه شدن بوسيله زئوپلانكتونها و ماهي هاي كوچك دارد .
-نگراني هاي ناشي از سم كشند قرمز بيشتر بخاطر اين است كه امكان بروز paralytic shellfish poisoning وجود دارد.

•پاسخ سوالاتي كه ممكن در مورد كشند قرمز است پرسيده شود
1- كشند قرمز چيست؟
حاصل جمع شدن انبوه (شكوفايي) جلبكهاي سلولي ريز مي باشد و معمولاً در آبهاي شور و گرم يافت مي شوند. البته امكان وجود آنها در دماهاي پايين تر نيز وجود دارد. كشند قرمز پديده اي طبيعي است كه ارتباطي به آلودگي بوجود آمده توسط بشر ندارد در تجمعات بالا ممكن است سطح آب قرمز تيره شود البته ممكن است رنگ آنها از سبز تا زرد نيز متغير باشد يا اصلا رنگي نداشته باشند. هيچ كس نمي تواند پيش بيني كند كه كشندهاي قرمز چه زماني و در كجا ظاهر شده و چه مدت دوام خواهند داشت. آنها توسط متغيرهاي زيادي ازجمله آب و هوا و جريانات دريايي تحت تاثير قرار مي گيرند.
2- آيا كشند قرمز طبيعي است؟
سوالات زيادي در اين زمينه و پاسخ هاي كمي براي آنها وجود دارد. كشند قرمز براي هزاران سال رخ داده است. بخاطر بسپاريد كه زئوپلانكتونهاي بزرگتر مانند krill و anchovy از اين جلبكهاي ميكروسكوپي تغذيه مي كنند، و به نوبه خود هر جانور آبزي ديگري از ماهيان و شيرهاي دريايي تا وال ها در اقيانوس نيز از آنها تغذيه مي كنند. فيتوپلانكتون غذاي پايه در اقيانوس است و وجودش هم ضروري و هم طبيعي است با اين وجود دانشمندان نگران افزايش بي رويه آنها هستند خصوصا نوع سمي آنها كه اخيراً در سراسر دنيا و در نواحي كه قبلا هرگز وجود نداشته است در حال شكل گيري و رخ دادن است. افزايش كشند قرمز به فعاليتهاي انساني كه منجر به افزايش مواد مغذي موجود در آب مي شود مربوط است.
3- علائم ناشي از PSP) paralytic shellfish poisoning (چيست؟
اين علائم شامل خارش و بي حسي در لبها، زبان و دست و پاها، بي حالي ،سرگيجه و يا لرزش ، تهوع و اسهال است در موارد حاد حملات تنفسي و مرگ مي تواند اتفاق بيافتد. در صورت مشاهده علائم اين چنيني سريعاً با اورژانس تماس بگيريد يا در صورت در دسترس نبود تلفن خود را به اولين مركز درماني برسانيد.
شخص مصدوم ممكن است نياز به تنفس مصنوعي و CPR داشته باش. در اكثر موارد بيمار بعد از درمان سلامت كامل خود را بازيافته است. فراموش نكنيد كه در صورت بروز حوادث اين چنيني حتما سازمانهاي مرتبط مانند محيط زيست و... را مطلع سازيد.
4- چگونه كشند قرمز زندگي انسان را تحت تاثير قرار مي دهد؟
سوزش چشم ها، بيني ، خارش گلو و لب ها از علائم عمومي است كه در طول وقوع پديده كشند قرمز مشاهده مي شود. امواج، باد و پروانه قايق ها در جاهايي كه كشند قرمز داراي تراكم بالا است منجر به پخش شدن ذرات سمي به هوا شده كه در اثر وزش باد باعث ايجاد مشكلاتي براي مردم ساحلي مي شود. افرادي كه دچار بيماري هاي تنفسي نظير برونشيت‌، آسم و آمفيزم هستند ممكن است دچار حملات تنفسي شوند بايد از حضور در اين محل ها خودداري كنند يا حداقل از ماسك استفاده نمايند.
اين افراد بهتر است هميشه زماني كه باد از ساحل به دريا مي وزد به ساحل بروند و حتما اسپري مخصوص تنفس خود را همراه داشته باشند. اين علائم معمولا بعد از 24 ساعت از زماني كه فرد محل مزبور را ترك مي كند بر طرف خواهد شد مي توانيد اخبار هواشناسي را دنبال كنيد و زماني كه باد از دريا به ساحل مي وزد براي گذراندن اوقات و تفريح به ساحل نرويد.
5- كشند قرمز چگونه زندگي دريايي را تحت تاثير قرار مي دهد؟
از طریق تولید سم موثر بر اعصاب كه مانع از تغذيه صدف داراني مانند oyster، clam ، mussel و ديگر صدفها و حلزونهاي خوراكي مي شود البته اين سم مهلك بيشتر در بدن نرم تنان ذخيره مي شود و سخت پوستان از آن مصون هستند.
6- آيا كشند قرمز غذاهاي درياي را تحت تاثير قرار مي دهد؟
خير با توجه به تفاوتهاي موجود بين انواع آنها و نقش آنها در زنجيره غذايي ، بسياري از انواع غذاهاي دريايي كاملا در طول پديده كشند قرمز سالم هستند.
7- آيا پختن راه مناسبي براي از بين بردن آلودگي اين غذاهاي دريايي است؟
خير. پختن نرم تنان آلوده باعث از بين رفتن آلودگي آنها براي مصرف نمي شود سم در بافتها باقي خواهد بود و امكان ايجاد مسموميت وجود دارد.
8- چه چيزي سالم است؟ چه چيزي ناسالم است؟
ميگو، خرچنگ، حلزونهاي صدف دار و خرچنگهاي دريايي در طول وجود پديده كشند قرمز جهت صيد و مصرف تا زماني كه اين سخت پوستان سم توليد شده بوسيله كشند قرمز را در بافتهاي سخت يا گوشتي خود ذخيره نكرده باشند هيچ مشكلي ندارد، البته پيشنهاد مي شود جگر، اعضا يا ديگر بافتهاي نرم اين سخت پوستان را مصرف نكنيد. ماهيچه يا گوشت ماهي هاي صيد شده تازه در زمان وجود كشند قرمز براي خوردن مشكلي ندارد اگر چه شواهدي از اثرات مضر بر روي انسان بواسطه مصرف ماهي گزارش شده است.
Oyster، clam، mussel و ديگر صدفها و حلزونهاي خوراكي براي صيد و مصرف در زمان وجود كشند قرمز بخاطر مستعد بودن آنها براي آلودگي توصيه نمي شود. اين مسئله تا زماني كه اداره محيط زيست و شيلات و يا ديگر سازمانهاي مسئول اعلام نكرده اند كه آبها از وجود پديده كشند قرمز عاري شده است و نرم تنان از وجود مواد سمي پاك شده اند به قوت خود باقي است كه معمولا چند هفته بعد از پايان پديده كشند قرمز است.
9- از كجا بفهميم كه نرم تنان خوراكي آلوده هستند يا خير؟
در اين مورد شما بايد به سازمانها و مقامات مسئول اطمينان كنيد و مطمئن باشيد كه اجازه وارد شدن مواد غذايي آلوده به بازار داده نمي شود يا به سادگي از خير خوردن اين غذاها بگذريد.
10- آيا من هنوز مي توان به ساحل بروم؟ شنا كنم؟ چه اتفاقي مي افتد اگر در حين شنا كمي از آب را بخورم؟
شنا كنيد و از سواحل خليج لذت ببريد شنا كردن و گذراندن اوقات در ساحل هيچ خطري براي شما ندارد هرچند بعضي از مردم سوزش هاي پوستي بعد از شنا در محل وقوع كشند قرمز را گزارش كرده اند. البته بايد بخاطر داشته باشيد كه مرگ و مير ماهيان و مشكلات تنفسي هميشه به علت وجود كشند قرمز نيست با اين وجود عقل سليم حكم مي كند كه در صورت ايجاد مشكل و ناراحتي براي شما در نزديكي پديده كشند قرمز آن محل را ترك كنيد. در واقع شما مي توانيد با اطمينان به شنا بپردازيد زيرا PSP اثري روي شناگران ندارد. اين سم تنها زمانيكه داراي غلظت بالايي باشد خطرناك است اما بر روي پوست و بدن عريان تاثيري ندارد و در نهايت اين سم آنقدر در مقدار آب فرو برده شده توسط شناگر زياد نيست كه خطري براي او داشته باشد.
•و اما نتيجه
در پايان بايد به اين نكته توجه كرد كه وظيفه ارگانهاي مربوطه در رابطه با اطلاع رساني پيرامون وجود كشند قرمز حكم مي كند اطلاعات مفيدي در زمان وقوع اين پديده در اختيار مردم و خصوصاً ساكنان بندري قرار دهند تا علاوه بر اينكه مانع از مشكلات احتمالي مي شوند نگراني هاي بي مورد مردم را نيز از بين ببرند.
در اين زمينه رسانه هاي گروهي نقش مهمي را بازي مي كنند كه متاسفانه در كشور ما تنها در حد تيتر هاي خبري و تهيه گزارشي از وقوع اين پديده و مرگ و مير آبزيان اكتفا شده است و هيچ گونه اطلاعات علمي در اختيار عموم مردم نيست اين مسئله همكاري و تلاش بيشتر سازمانهاي مسئول را مي طلبد. به عنوان يك پيشنهاد ذكر مي كنم كه حداقل ايجاد يك خط تلفن گويا كه اطلاعات مفيد و علمي را در اختيار عموم قرار دهد مي تواند بسيار موثر باشد البته شماره اين خط تلفن بايد از طريق رسانه هاي گروهي در اختيار مردم قرار گيرد و تنها به راه اندازي آن اكتفا نكرد.